Қазақстанда ішкі нарықтың минералды тыңайтқыштарға деген қажеттілігі жылына 2,3 млн тоннаға дейін жетеді. Мәжіліс депутаты Мұқаш Ескендіров депутаттық сауалында отандық тыңайтқыш өндірушілер ішкі сұраныстың тек бір бөлігін ғана өз қуаттылықтары шегінде қамтамасыз етіп отырғанын айтты, деп хабарлайды QazMonitor.
Оның сөзінше «ҚазАзот» кәсіпорнының өндірістік қуаты жылына шамамен 330 мың тоннаны құрайды. Ішкі нарыққа нақты жеткізілімдер 170 мың тоннамен шектеледі. Ал «Қазфосфат» қуаттылығы 1 млн тоннаға дейін аммофос өндіруге жетеді, бұл ретте 2025 жылдың қорытындысы бойынша 748 мың тонна өндірілді, оның 186 мың тоннасы ішкі нарыққа бағытталса, 500 мың тоннадан астамы экспортталды. 2026 жылдың І тоқсанында ішкі нарыққа 27,8 мың тонна өткізілді.
Өндірістік-технологиялық факторлар, соның ішінде тыңайтқыштарға деген сұраныстың маусымдық сипаты, айлық өндірістік қуат және аммиак селитрасының сақтау мерзімінің шектеулілігі (6 айға дейін), өнімді көрсетілген деңгейден артық жинақтауға мүмкіндік бермейді.
Осының бәрі минералды тыңайтқыштар импортының өсуіне әкеп соғады: 2023 жылғы 552,3 мың тоннадан 2025 жылы 699,7 мың тоннаға дейін жетті, яғни минералды тыңайтқыштардың барлық түрі бойынша импортқа тәуелділік жылдан жылға артып келеді. Бұл әлемдік бағалардың ықпалын күшейтіп, ішкі нарықтағы өнімнің қолжетімділігіне әсер етеді.
«Минералды тыңайтқыштардың баға түзілуіне экономикалық факторлардан бөлек әлемдік саяси жағдай да әсер етеді. Ормуз бұғазының бір ай бойы жабық болуы әлемдік минералды тыңайтқыштар бағасының екі есе өсуіне алып келді. Соның ішінде, Ормуз бұғазы жабылғанға дейін жақын маңдағы порттарда аммиак селитрасының әлемдік бағасы тоннасына 280–300 АҚШ доллары ауқымында болса, кейін 440–550 АҚШ долларына дейін көтерілді», делінген сауалда.
2024-25 жылдардағы тыңайтқыштарды енгізу бойынша кейбір статистикалық мәліметтерді келтіре кеткім келеді: әлемде егістік жердің бір гектарына әсер етуші заттың орташа енгізілуі 150-160 кг құрайды. Соның ішінде Қытай мен Вьетнамда — 350-460 кг/га, Еуроодақта — 140-180 кг/ga, АҚШ пен Бразилияда — 130-150 кг/га, Беларусьте — 180-200 кг/га, Ресейде — 65-70 кг/га, Қазақстанда — 25-35 кг/га, Өзбекстанда — 200 кг/га.
Аталған сыртқы және ішкі факторларға қарамастан, біздің өндірушілер Қазақстанның аграршыларын бағаны айтарлықтай көтермей қамтамасыз етіп, ауыл шаруашылығы секторындағы тұрақтылықты қолдап отыр.
Сонымен қатар тыңайтқыштар өндірісін дамытуды тежейтін тағы бір фактор — отандық өндірушілердің шикізатқа, яғни күкірт пен табиғи газға қолжетімділігінің шектеулі болуы. Мысалы, ТОО «Тенгизшевройл» күкірт қышқылын өндіру үшін «Самұрық-Қазына» кәсіпорындарына күкіртті 2031 жылға дейін жеңілдікті бағамен (тоннасына 38,0 мың теңгеден 57 мың теңгеге дейін) жеткізеді, ал ТОО «Қазфосфат» пен ТОО «Еврохим-Қаратау» үшін күкірт 85–164 мың теңге бағасымен босатылады. Осыған байланысты, ішкі тұтынушылар үшін — күкірт қышқылын өндірушілерге де, құрамында фосфоры мен күкірті бар азотты тыңайтқыштарды өндірушілерге де күкіртке баға белгілеудің бірыңғай тәсілін белгілеу қажеттілігі туындайды.
Әлемдік бағалардың өсуі, импортқа тәуелділік және шикізат ресурстарымен қамтамасыз етудегі теңгерімсіздік салдарынан ішкі нарықта тыңайтқыштардың қолжетімділігі төмендейді. Бұл ауыл шаруашылығына енгізілетін тыңайтқыштар көлемінің азаюына әкеліп, елдің азық-түлік қауіпсіздігіне теріс әсерін тигізуі мүмкін.
Осыған байланысты депутат Үкіметтен агрохимия саласын дамыту саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыру, отандық тыңайтқыш өндірушілерді стратегиялық шикізатпен (күкіртпен және табиғи газбен), соның ішінде арнайы бағалармен қамтамасыз ету, жаңа өндірістерді құру және импорттық минералды тыңайтқыштарды алмастыру үшін ішкі нарықты қамтамасыз ету бойынша ақпарат беруін сұрап сауал жолдады.