Биометрия Қазақстанның цифрлық инфрақұрылымына барған сайын терең еніп келеді. Банктік қосымшаларда, онлайн-сервистерде, тіпті мемлекеттік платформаларда тұлғаны сәйкестендіру үшін бет-әлпет пен саусақ іздері кеңінен қолданылады. Жасанды интеллекттің дамуы мен қашықтан қызмет көрсету үдерістерінің өсуі аясында қауіпсіздік, дербес деректердің қорғалуы және сенім мәселелері ерекше маңызға ие бола бастады.
«Қашықтан көрсетілетін сервистердің айтарлықтай өскенін байқап отырмыз. Дәл онлайн форматтағы ыңғайлы шешімдер енгізілген салаларда тәуекелдердің жаңа толқыны пайда болады», – дейді Biometric.Vision стартапының негізін қалаушы Әлібек Нарымбай. Ол QazMonitor басылымына Қазақстанда биометрияның қазіргі даму бағыты, нақты қандай технологиялардың тиімді екені және телефон камерасы пайдаланушыны «танымай» қалған жағдайда не істеу керектігі туралы айтып берді.
Аймақтағы Қазақстанның орны
Жалпы алғанда, Қазақстан Орталық Азия елдері арасында биометриялық технологияларды енгізу бойынша көшбасшылардың бірі саналады. Елде халықаралық әзірлеушілердің үздік тәжірибесін меңгерген мықты жергілікті ойыншылар қалыптасқан. Олардың шешімдері бірнеше жылдан бері ISO/IEC (International Organization for Standardization / International Electrotechnical Commission), GDPR (General Data Protection Regulation) және NIST (National Institute of Standards and Technology) талаптары сияқты халықаралық стандарттарға сай деп танылып келеді.
Көптеген тапсырыс берушілер үшін әзірлеушінің жергілікті сараптамасы аса маңызды. Олар шешімнің тек технологиялық тұрғыдан дамығанын ғана емес, Қазақстан заңнамасына толық сәйкес келуін де түсінгісі келеді. Бұл ашықтықты қамтамасыз етіп, шетелдік өнімдермен салыстырғанда инфрақұрылым мен үдерістерге әлдеқайда жоғары деңгейде бақылау жасауға мүмкіндік береді, өйткені шетелдік шешімдерде қолжетімділік жиі шектеулі болады.
Қазақстанды Орталық Азияның кейбір елдерінен ерекшелендіретін басты фактор – елде шетелдік әзірлеушілерге тәуелділіктің төмен болуы және жергілікті мықты компаниялардың болуы.
Мысалы, Әлібек Нарымбай негізін қалаған стартаптың технологияларын бүгінде мемлекеттік ұйымдар (БЖЗҚ, Туризм және спорт министрлігі) мен жеке сектор өкілдері (банктер, микроқаржы ұйымдары, таксопарктер және басқа да компаниялар) пайдаланады. Қазақстаннан тыс жерлерде бұл технологиялар Малайзияда, Қырғызстанда, Сингапурда, БАӘ-де, Мексикада, Әзербайжанда және Тәжікстанда қолданылып отыр.
Биометрияны енгізудің маңызы неде
«Ең басты нәтиже – алаяқтық деңгейінің төмендеуі», – дейді сарапшы. Оның айтуынша, биометриялық шешімдерді пайдалану алаяқтық әрекеттерді 99 пайызға дейін қысқартуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, көптеген жағдайда қолмен жіберілетін қателіктер азайып, уақыт үнемделеді және тексеру сапасы артады.
Биометриялық технологиялар экранның арғы жағында шынымен де өзін сол адам ретінде таныстырып отырған тұлғаның бар екеніне сенімділік береді. Алайда бүгінде жасанды интеллекттің даму деңгейін ескермей енгізілген биометрия күткен нәтижені бермеуі мүмкін. Сондықтан компаниялар биометриялық шешімдерді енгізумен қатар, олардың дипфейк сияқты жалған әрекеттерден қорғалғанына көз жеткізуі қажет.
Барлық биометрия бірдей сенімді емес
Саусақ ізі немесе көздің нұрлы қабығы арқылы сәйкестендіру кей жағдайда үмітті ақтамайды. Себебі мұндай шешімдер қымбат әрі қосымша жабдықты қажет етеді, бұл оларды жаппай қолдануды қиындатады. Ал дауыстық биометрия, керісінше, бүгінде ең сенімсіз әдіс ретінде қарастырылады, өйткені жасанды интеллекттің дамуы дауысты қолдан жасауды едәуір жеңілдетті.
«Сондықтан дәл бет-әлпетке негізделген биометрияға сұраныс жоғары. Бұл – ең қолжетімді әрі сонымен қатар барынша сенімді әдіс, қосымша құрылғыларды қажет етпейді. Бет арқылы сәйкестендіруден өту үшін пайдаланушыға тек смартфон болса жеткілікті, барлық процесс сол арқылы жүзеге асады», – дейді сарапшы.
Жас, пластикалық операциялар мен жарақаттар: жүйе қателесуі мүмкін бе
Адамды сәйкестендіруді арнайы оқытылған жасанды интеллект жүзеге асырады. Ол биометриялық параметрлерді талдап, оларды эталон деректермен салыстырады, сәйкестендіру немесе ауытқуларды анықтау туралы шешім қабылдайды, сондай-ақ жаңа деректер негізінде үйреніп, уақыт өте келе дәлдігін арттырады. Мұндай модель жалған сәйкестендірулерді азайтуға, адамның сырт келбетінің өзгерістеріне бейімделуге және алаяқтық әрекеттерге төтеп беруге көмектеседі.
Дегенмен, адамның сыртқы келбеті айтарлықтай өзгерген жағдайда биометриялық сәйкестендіру дұрыс жұмыс істемеуі мүмкін. Мысалы, бет геометриясын визуалды түрде қатты бұрмалайтын айқын макияж жүйенің қателесуіне әкелуі ықтимал. Сол сияқты, пластикалық операциялардан кейін де, егер бет-әлпет едәуір өзгерсе, азаматқа жаңа төлқұжат рәсімдеу қажет болады. Осыдан кейін жүйе оны жаңартылған деректер бойынша қайтадан тани алады.
Бұл қалыпты жағдай, өйткені адамның сырт келбеті елеулі өзгерген кезде оны қолмен тексеру барысында да тану қиынға соғады. Сондықтан мұндай жағдайда жеке басын куәландыратын құжаттарды жаңарту ұсынылады.
Ал жасқа байланысты табиғи өзгерістер биометрия жұмысына, әдетте, кедергі келтірмейді. Жүйе адамды ондаған жыл өткеннен кейін де тани алады, орта есеппен 40 жылға дейінгі аралықта (мысалы, кәмелетке толған кезден бастап 60 жасқа дейін).
Бет жарақаттары болғанда, таңғыш тағылған немесе бетті жауып тұратын басқа да заттар болған жағдайда жүйе сәйкестендіруден бас тартуы мүмкін. Себебі тексеруден өту үшін көзілдірік, маска және бетті жабатын өзге де элементтерді алып тастау қажет.
Осындай барлық жағдайда жүйе бет-әлпетті тануды сұратқан ұйым тарапынан адамның қатысуымен қолмен тексеруді талап етуі мүмкін. Алайда мұндай жағдайлардың үлесі өте төмен.
