Қазақстандық боксшы Жәнібек Әлімханұлы допинг-сынамасының оң нәтиже бергені туралы хабарлардан кейін қоғамдық кеңістікте антидопинг жүйесінің жұмысы мен спортшылардың кінәсіздік презумпциясы принципі төңірегіндегі пікірталас қайта өршіді. Мұндай жағдайларда жұртшылықтың назары көбіне «оң» нәтиже фактісіне аударылады да, маңызды процедуралық және медициналық аспектілер назардан тыс қалып қояды.
Қазақстандық кәсіпқой бокс федерациясының президенті Рахимжан Ерденбеков жалған оң допинг-сынамалары қандай жағдайларда болуы мүмкін, қандай препараттар мен спорттық қоспалар үлкен қауіп төндіреді және неліктен B сынамасына талдау жасалмайынша үзілді-кесілді қорытынды шығаруға болмайтыны туралы QazMonitor басылымына айтып берді.
Кәсіби спортта жалған оң допинг-сынамалары қаншалықты жиі кездеседі және олар әдетте қандай факторлардың әсерінен пайда болады?
Жалған оң допинг-сынамалары – сирек кездесетін, бірақ шынайы құбылыс. Қазіргі заманғы зертханалық әдістер өте сезімтал және оң нәтижелердің көпшілігі тыйым салынған заттардың бар екенін растайды. Дегенмен, жалған оң нәтижелер күтпеген факторлардың кесірінен болуы мүмкін:
Тағамдық қоспалардың контаминациясы: қолдан жасалған немесе таңбалануы нашар қоспалардың құрамында этикеткада көрсетілмеген тыйым салынған субстанциялар болуы мүмкін, бұл спортшыда күтпеген оң нәтижеге әкеледі.
Тағам немесе қоршаған орта арқылы «түсу»: жекелеген жағдайларда заттардың іздері ағзаға ет, косметика немесе дәрі-дәрмек арқылы түсуі мүмкін.
Сынамаларды жинау немесе талдау кезеңіндегі техникалық немесе процедуралық қателер (сирек болса да, мүмкін) – бұл бастапқы талдаудың «оң» мән көрсетуінің тағы бір себебі. Сондықтан антидопингтік бақылау жүйесі растау процедурасын – «Б» сынамасын талдауды қарастырады. Бұл спортшыны жалған оң қорытындыдан қорғаудың негізгі құралы болып табылады.
Бүгінгі таңда антидопингтік бақылау тұрғысынан препараттардың немесе спорттық қоспалардың қандай топтары тіпті, олар басында нәтижені жақсарту мақсатынсыз қабылданса ең қауіпті деп саналады?
Кейбір қоспалар мен заттар оның ішінде тексерілмеген спорттық қоспалар, әсіресе бұлшықет массасын арттыруға арналған жиынтықтар, май жаққыштар және жаттығу алдындағы кешендердің құрамында кейде жасырын тыйым салынған қосылыстары бар заттар қауіпті саналады.
Тестостерон стимуляторлары және SARMs (Selective Androgen Receptor Modulators) көбінесе «табиғи» брендпен шығатын өнімдерде кездеседі, бірақ олар антидопингтік ережелер бойынша тыйым салынған. Дизайнерлік препараттар мен өсу гормондары да «озық» қоспаларда кездейсоқ пайда болуы мүмкін.
Бір маңызды жайтты айта кетейін, қатаң тексерусіз және тәуелсіз зертхананың растауынсыз сатып алынған кез келген өнім қауіп төндіреді – тіпті ол «қауіпсіз» немесе «мақұлданған» деп жарнамаланса да (WADA ресми түрде ешбір препаратты немесе қоспаны мақұлдамайды).
Дәрігер заңды түрде тағайындаған препарат оң сынамаға әкелуі мүмкін бе және спортшы мұндай тәуекелдерді қалай азайта алады?
Иә, заңды түрде тағайындалған дәрілік препараттың құрамында тыйым салынған заттар (мысалы, стероидтар, гормондар, кейбір стимуляторлар) болуы мүмкін және тиісті рұқсатсыз ол оң допинг-сынамасына әкелуі мүмкін. Бұл жағдайда спортшылар бірнеше нәрсені істеуі керек:
Therapeutic Use Exemption (TUE) – медициналық көрсеткіштер бойынша тыйым салынған затты терапиялық мақсатта қолдануға ресми рұқсат алу. Бұл препаратты антидопингтік ережелерді бұзбай заңды түрде қолдануға мүмкіндік береді.
Медициналық қызметкерлерге әрдайым өздерінің антидопингтік бақылауда екенін ескертіп, барлық жазылған заттардың мәртебесін ресми базалар (мысалы, Global DRO) арқылы тексеруі қажет. Өз бетінше емделуден аулақ болып, аса қажеттілік болмаса, қауіпсіздігі расталмаған қоспаларды ішпеу керек. Жауапкершіліктің қатаңдығы принципі бойынша, затты тіпті байқаусызда қолданудың өзі бұзушылық ретінде біліктіленуі мүмкін, сондықтан жауапкершілік өте маңызды.
Допинг-сынаманы бағалау кезінде заттың концентрациясы мен оның ағзадан шығу мерзімі қаншалықты маңызды және бұл нюанстар қоғамдық талқылауда әрдайым ескеріле ме?
Заттың концентрациясы мен оның ағзадан шығуының физиологиялық мерзімдері – допинг-сынамаларды бағалаудағы өте маңызды параметрлер. Іс жүзінде зертханалар тек заттың бар-жоғын ғана емес, сонымен қатар оның деңгейі мен метаболиттерін ағзаға түскен болжамды уақытын ескере отырып бағалайды.
Қазіргі әдістер заттардың іздерін өте төмен деңгейде анықтауға мүмкіндік береді, бұл деңгейлер тіпті өнер көрсету нәтижесіне әсер ете алмайды. Бұл кездейсоқ немесе байқаусызда түсуді әдейі теріс пайдаланудан ажыратуға мүмкіндік береді.
Алайда, қоғамдық талқылауда бұл нюанстар көбіне көрінбейді және аудитория кез келген «оң» нәтижені әдейі жасалған допингтің дәлелі ретінде қабылдауға бейім, бұл спортшының беделіне әділетсіз әсер етеді. Шығарудың уақытша профильдері мен концентрацияларын нақты түсіну – бұл тек ғылыми ғана емес, сонымен қатар антидопингтік процестің заңды түрде маңызды аспектісі.
Сіздің ойыңызша, асығыс қорытындылар мен беделге нұқсан келтірмеу үшін бүгінде спортшылар мен жанкүйерлерге антидопинг мәселелерінде қандай нәрсені жеткізу ең маңызды?
Әрбір спортшы өз ағзасына түсетін барлық нәрсе үшін, тіпті кездейсоқ болса да, жауап береді. Оң сынама – бұл растауды, контекстті қарауды, B сынамасын талдауды және мүмкін болатын түсініктемелерді қажет ететін алдын ала қорытынды. Спортшы «табиғи» немесе «қауіпсіз» өнімдердің құрамында жасырын тыйым салынған субстанциялар болуы мүмкін екенін түсінуі керек.
Антидопингтік ережелер туралы ақпараттандыру – таза спорттың кілті. Мұндай ағарту жұмыстары тек спортшылардың денсаулығын ғана емес, сонымен бірге олардың беделін де қорғауға көмектеседі.
Сіздің ойыңызша, «B» сынамасын талқылау мен талдауға дейін түпкілікті қорытынды жасау қаншалықты орынды және бұл кезең неліктен маңызды?
Антидопингтік бақылаудың жүйелі тәсілі тек А сынамасының талдауы негізінде түпкілікті қорытынды жасамайды. Ол бірінші талдау болып табылады, ал B сынамасы нәтиженің дұрыстығын растау үшін қажет, бұл –халықаралық антидопингтік практиканың стандартты және міндетті қадамы.
B сынамасын талдау спортшыны зертхана қателерінен, үлгінің контаминациясынан немесе процедуралық бұзушылықтардан қорғайды.
B сынамасының талдауы аяқталғанға дейін айыптауларды жария ету ерте тұжырымдарға әкелуі мүмкін, бұл адал спортшыларға зиян тигізеді және жалпы антидопинг жүйесіне деген сенімге нұқсан келтіреді. Сондықтан құқықтық процесті құрметтеу және істі толыққанды қарауға мүмкіндік беру принципиалды түрде маңызды.
Еске сала кетейік, бұған дейін қоғамдық кеңістікте Жәнібек Әлімханұлының допинг-сынамасынан оң нәтиже шыққаны туралы ақпарат қызу талқыланған болатын. Тест боксшының 6 желтоқсанға жоспарланған Эрисланди Ларамен болатын жекпе-жегінің алдында алынған. WBO мәліметінше, белгіленген кездесуге дайындығы кезінде жүргізілген тексеріс нәтижесі бойынша теріс көрсеткіш анықталған. Қазақстанның Кәсіпқой бокс федерациясы чемпионның төңірегіндегі жағдайға байланысты ресми мәлімдеме жасады.
