Қазақстанда қаржылық алаяқтықпен тікелей бетпе-бет келген азаматтардың үлесі соңғы екі жылда айтарлықтай қысқарған. Fingramota.kz платформасының 2025 жылғы әлеуметтік зерттеу нәтижесіне сәйкес, мұндай тәжірибені бастан өткерген респонденттер 29,1%-ды ғана құраған. Салыстыру үшін: 2024 жылы бұл көрсеткіш 50,6%, ал 2023 жылы 77,6% болған.
Сарапшылар бұл үрдісті халықты қорғау тетіктерінің күшеюімен, қаржылық сауаттылықтың біртіндеп артуымен және азаматтардың онлайн-сервистерді пайдалану кезінде сақтығының өсуімен байланыстырады. Дегенмен, классикалық алаяқтықтың азаюы қауіп толық сейілді дегенді білдірмейді. Керісінше, күрделі әрі жасырын цифрлық схемалар кең тарала бастады.
Өңірлік теңсіздік: қай аймақтар осал
Зерттеу алаяқтық тәуекелі өңірлер бойынша біркелкі таралмағанын көрсетті. Ең жоғары көрсеткіш Шығыс Қазақстан облысында тіркелген – 39,3%. Жамбыл және Ұлытау облыстарында бұл үлес 34,7%-ға жетсе, Шымкент қаласы мен Қостанай облысында 32% деңгейінде қалыптасты.
Жас ерекшелігі бойынша ең осал топ – 18–21 жас аралығындағы жастар. Олардың 47,9%-ы алаяқтармен байланысқа түскен. Бұл көрсеткіш жастардың цифрлық ортадағы белсенділігімен, онлайн төлемдер мен қаржылық сервистерді жиі қолдануымен түсіндіріледі.
Қауіптің жаңа формасы: интернет-фишинг
2025 жылы алаяқтықтың негізгі түрі ретінде интернет-фишинг алға шықты. Оның үлесі 52,2%-ға дейін өскен. Бұл алдыңғы жылдармен салыстырғанда екі еседен астам жоғары: 2024 жылы шамамен 24%, 2023 жылы 22,9% болған.
Ал телефон арқылы жасалатын шабуылдар (вишинг) керісінше, біртіндеп азаюда. 2025 жылы олардың үлесі 27,5%-ды құрады. Бұл дәстүрлі сценарийлердің тиімділігі төмендеп, алаяқтардың күрделірек цифрлық әдістерге көшкенін аңғартады.
Смартфон – негізгі арна, бірақ балама жолдар өсіп келеді
Алаяқтар үшін басты байланыс құралы әлі де смартфон болып отыр – барлық жағдайдың 56,3%-ы осы арна арқылы жүзеге асқан. Алайда ең жылдам өсім көрсеткен бағыттар – электронды пошта (29,7%) және әлеуметтік желілер мен мессенджерлер (15,2%). Бұл алаяқтық схемалардың кең аудиторияны қамтитын цифрлық кеңістікке белсенді бейімделіп жатқанын көрсетеді.
Танимыз, бірақ әрекет етпейміз
Позитивті өзгерістердің бірі – алаяқтықты немесе қаржы пирамидасын танып-біле алатын азаматтардың үлесі 62,9%-ға жеткен. Бұл 2024 жылмен салыстырғанда айтарлықтай өсім. Соған қарамастан, халықтың әрекет ету моделі әлі де әлсіз күйде қалып отыр.
Респонденттердің 41%-ы алаяқтармен байланысын үзуімен шектелсе, небәрі 20,7%-ы ғана құқық қорғау органдарына жүгінген. Бұл көлеңкеде қалатын қылмыстардың әлі де көп екенін көрсетеді. Бұдан бөлек, 11,7% азамат жеке деректерін толық, ал 2,7% ішінара шабуылдаушыларға беріп қойған.
Сенгіштіктің салдары
Сенгіштік деңгейі жоғары өңірлер қатарында Шығыс Қазақстан (26,2%), Батыс Қазақстан (24,3%), Атырау (23,4%) және Павлодар (22,2%) облыстары бар. Бұл аймақтарда әрбір бесінші тұрғын жеке деректерін алаяқтарға берген.
Қаржылық шығын да елеулі болып қала береді: зардап шеккендердің 45,4%-ы жоғалған қаражатты қайтару мүмкін болмағанын айтқан. Өтемақы немесе толық қайтарымға қол жеткізгендер үлесі небәрі 4,6%. Сонымен қатар, респонденттердің 42%-дан астамы психологиялық салдарды – күйзеліс, мазасыздық және онлайн төлемдерге сенімнің төмендеуін атап өтті.
Негізгі тренд
«Тікелей алаяқтық жағдайларының азаюына қарамастан, интернет-фишингтің өсуі және жаңа цифрлық арналардың кеңеюі жасырын қауіп төндіреді. Цифрлық белсенділігі жоғары өңірлердің жастары мен тұрғындары ең осал болып қала береді», делінген ақпаратта.
Ең осал топ ретінде жастар мен цифрлық белсенділігі жоғары өңірлер сақталып отыр. Қаржылық сауаттылық өсіп келе жатқанымен, оны нақты әрекетке айналдыру – алдағы кезеңнің басты міндеті.
